Weg van de supermarkt – boekbespreking

Boekomslag Gerrit Jan Groothedde - Weg van de supermarkt. Wat de grootgrutter niet wil dat u (w)eet

Al langere tijd wil ik iets doen aan de wantoestanden in de wereld. Maar ja, de grote veroorzakers van alle maatschappelijke en klimaatproblemen zijn belastingontduikende bedrijven, big tech, overheden. Systemen. Wat kan ik daar als enkeling nou tegen beginnen? Welaan, er is zoiets als klein verzet, en dat begint in onze boodschappenmand.

Van de achterflap

Met Weg van de supermarkt wijst culinair journalist Gerrit Jan Groothedde, beter bekend als de Eetschrijver, de lezer de weg om weer aan echt eten te komen. Zelf verhuisde de Eetschrijver naar Almere Buiten. Hij ontdekte dat in deze Stad van de Toekomst vrijwel niets te eten is – buiten het nogal treurige aanbod in de supermarkt.

In zijn boek schetst hij een historisch perspectief en vergelijkt hij van diverse producten de supermarktvariant met de ambachtelijke versie. Hij voert confronterende gesprekken (met o.a. een chefkok, een foodtrendwatcher, een culinair journalist, een duurzaamheidsactivist) en hij toont de alternatieven voor ‘supermarkteten’. Door dit alles loopt als rode draad het pijnlijk hilarische relaas van zijn eigen telkens weer mislukkende pogingen om zes maanden lang geen eten in een supermarkt te kopen.

Gerrit Jan Groothedde was eind jaren zeventig souschef in het Brusselse restaurant L’Italiano. Sinds 2000 is hij freelance culinair journalist.

Bewuste boodschap(pen)

Zodra we de drempel van een supermarkt overstappen, veranderen we van burger in consument. Bij de keuze voor wat we in ons mandje leggen, laten velen van ons zich voor een groot deel sturen door aanbiedingen en wat er in de speciale productdisplays staat uitgestald – die week groot en goedkoop ingekocht door de grootgrutter. De leveranciers hebben zich te voegen naar de wensen van de supermarkten – ze zijn ervan afhankelijk. Maar het kan anders. Al boodschappend doende, kunnen we meer handelen als burger en bewuste keuzes maken die goed zijn voor onze eigen gezondheid, voor het milieu en zelfs voor de (lokale) economie.

Gerrit Jan Groothedde is zo’n bewuste burger. Een aantal jaar geleden was hij het zat dat de supermarkt zo’n flinke vinger in zijn pap had, terwijl het aanbod veelal van inferieure kwaliteit was. Ze glimmen dan wel mooi, die paprika’s, maar ze smaken naar water. De Eetschrijver besloot om een half jaar lang de supermarkt te vermijden en ging in een dagboek bijhouden hoe hij alsnog zijn bord zou volscheppen met echt lekker en gezond eten. Voor voorraadartikelen zoals toiletpapier mocht hij van zichzelf nog wel eens de drempel van de grootgrutter over, maar voedselproducten zou hij lokaal aanschaffen – op de markt, bij de boer, of in een speciaalzaak.

Dat besluit leidde tot het heerlijke boek Weg van de supermarkt. Heerlijk, om te beginnen, vanwege de goed gekozen titel, die je op twee manieren kunt lezen. De gisse lezer heeft al snel door dat Groothedde’s voornemen een welhaast onmogelijke uitdaging zal blijken te zijn. En inderdaad, zelfs iemand met een dermate grondige hekel aan de supermarkt dat hij veel moeite doet om allerlei alternatieve opties te onderzoeken, blijkt verslingerd aan het gemak van een uitgebreid assortiment onder één dak, nabijheid, en ruime openingstijden. Gelukkig beschrijft Groothedde de vele malen dat hij verslagen een supermarkt binnenliep om iets te halen wat hij die dag niet ergens anders kon vinden met heel veel zelfspot.

Naast de dagboekaantekeningen over zijn verwoede en vaak mislukte pogingen om aan de supermarkt voorbij te lopen, geeft Groothedde ook heel veel achtergrond- én productinformatie. De achtergrondinformatie betreft onder andere de wijze waarop een hele kleine groep supermarktmagnaten in Nederland is gaan bepalen welke producten ze tegen welke prijs afnemen van toeleveranciers, en daarmee ook bepalen wat wij wanneer in onze boodschappenmand en op ons bord leggen.

In de lemma’s met productinformatie laat de auteur zien hoeveel onzin supermarkten ons op de mouw spelden. Bijvoorbeeld over de verschillen die er eigenlijk helemaal niet zijn tussen de verschillende soorten olijfolies. Of de etiketten die ons willen doen geloven dat een product gezond of biologisch zou zijn, terwijl het dat niet is. Dat die klavertjesetiketten valse beloftes doen, wist ik al wel. Maar wat nieuw voor mij was, was dat supermarkten vooral winst maken op groente en fruit. Zij lokken klanten naar de winkel door A-merken (cola, bier, chips etc) onder de kostprijs aan te bieden (ook al mag dat eigenlijk niet), zodat ze de klanten vervolgens allemaal relatief dure groentes en fruit kunnen aansmeren – waarvan de smaak overigens vaak te wensen over laat. Het was vast naïef van mij te denken dat de boodschappenervaring begint bij de groente omdat de supermarkt ons wil aanmoedigen gezond te eten. Het is gewoon het product waar ze het meest op verdienen en dus staat dat aan het begin van de winkel.

Ook interessant is hoe het fenomeen supermarkten is ontstaan. Je zou denken dat de VS daar de voorloper in zijn, maar het concept is – net als fastfood cafetaria- een typisch Nederlandse vinding. Groothedde etaleert hier met merkbaar plezier zijn kennis over.
Die achtergrondinformatie en zijn dagboekaantekeningen wisselt hij af met gesprekken met diverse (ervarings)deskundigen. Een soort panel van consumenten (sorry, burgers!) die hun afwegingen delen over waarom ze wel en niet toegeven aan het aanbiedingengeweld van de supermarkt. En voedselproducenten en -leveranciers die zelf proberen de klant rechtstreeks te bedienen met (gezonde en duurzame) producten: boeren die hun spullen lokaal verkopen, of via een webshop aan de mens brengen.

Gemak dient de mens niet

Er zijn uiteraard wel enkele kanttekeningen bij het boek te plaatsen. Zo zijn de alternatieven die Groothedde voorschotelt – lokale, duurzame producten – niet allemaal een serieuze optie voor mensen met een kleine portemonnee. De eetschrijver geeft zelf toe dat hij een culisnob is – wat wil je, met een verleden als souschef. Hij placht de culinaire lat hoger te leggen dan menig ander, en heeft daar mogelijk ook meer geld en tijd voor over.

Ook is het boodschappen doen via alternatieve aanbieders tijdrovend: leveranciers zijn verspreid over verschillende locaties en hebben vaak beperkte openingstijden, die veelal samenvallen met de doorsnee werkdag. Groothedde had als zzp-er veel vrijheid om zijn eigen dag in te delen, maar voor wie elke dag pas rond 17.30 uur van werk vertrekt of kinderen moet ophalen en naar trainingen moet brengen, is het gemak van de one stop shop die tot 22.00 open is, niet te evenaren. Bovendien: wie buiten de Randstad woont, heeft veel minder keus dan de auteur, die in en om Almere – en met frequente bezoeken aan Amsterdam – veel opties had. En er is overal wel een supermarkt te vinden.

Daarnaast: sinds dit boek verscheen, is een decennium verstreken en heeft het supermarktwezen, of misschien moet ik zeggen het boodschappenwezen, een flinke ontwikkeling doorgemaakt. Denk bijvoorbeeld aan het flinke assortiment aan kant en klare maaltijdoplossingen – nog zo’n klantenmagneet. Ook is het thuisbezorgen sindsdien razend populair geworden. Ik heb geen cijfers, maar het aantal mensen dat niet meer zelf boodschappen inslaat, maar die geregeld door een koerier aan huis laat bezorgen, heeft een enorme opmars gemaakt. Voor wie nog wel de eigen boodschappen in de supermarkt koopt, is dat wel een voordeel: het is er een stuk rustiger dan voorheen.

Maar ja, dat is nou juist niet de bedoeling, naar de supermarkt gaan. Hoewel het Groothedde niet was gelukt om een half jaar lang weg te blijven uit de supermarkt, heeft hij dat halve jaar wel benut om zijn boodschappenpatronen aan te passen. En dat is waar ik nu ook mee ben begonnen. Dit leesjaar sluit ik dus af met actie mede dank zij een boek (zie hier trouwens mijn leesjaaroverzicht van 2024). Het lukt al redelijk goed om alleen nog naar de supermarkt te gaan voor huishoudelijke artikelen en voorraden (conserven, kattenvoer). Redelijk, want als ik iets vergeten ben, maak ik op weg naar huis nog wel eens een supermarktpitstop. Gelukkig kan ik vaak ook terecht bij een Turkse groenteboer/slager met een zeer uitgebreid assortiment. Liever geef ik mijn geld aan middenstanders dan aan grote ketens. In ieder geval is de Jumbo of de AH niet meer mijn startpunt voor de boodschappen.

Verse waar haal ik voortaan op de wekelijkse biologische markt, waar ik eerst de groentekraam aandoe: daar bepaal ik wat er op het menu staat, om vervolgens te kijken welke andere ingrediënten de groenten kunnen aanvullen. Het fijne hiervan is dat ik veel meer met de seizoenen mee-eet – in de supermarkt ligt van alles wat er eigenlijk helemaal niet hoort te liggen, hetzij omdat het uit kassen komt, hetzij omdat het van ver is geïmporteerd.
Het kost iets meer moeite dan naar de supermarkt om de hoek gaan. Het vraagt vooruitdenken – voor de hele week groente kopen, die dus ook een week lang goed moet blijven (al is vooruit koken ook een optie). En het is natuurlijk prijziger. Maar zolang dat allemaal mogelijk is, investeer ik daar graag in.

Eerlijk, ik vind het juist heel fijn om die moeite te doen, om bewust bezig te zijn met wat ik in mijn lijf stop. Dat gemakzuchtige idee dat alles snel moet, en liefst zo min mogelijk energie moet kosten, daar wil ik juist van af. Daar komt nog het prettige persoonlijke contact met de kraamhouders bij. En vaak maken mijn lief en ik er een gezellig dagje van, met ergens een lekker kop koffie en aansluitend een bioscoopbezoek. We prijzen ons gelukkig dat we ons dit kunnen veroorloven – het blijft natuurlijk belachelijk dat gezond en duurzaam geproduceerd eten vele malen duurder is. Het eten smaakt lekkerder en over het algemeen voelt het veel beter. Fijn, zo’n boek dat je niet alleen aan het denken zet, maar ook aanzet om anders te handelen.

Disclaimer: eerlijkheidshalve moet ik zeggen dat ik de auteur persoonlijk ken. Ik zie zo voor me hoe hij zijn ervaringen opdist, onder het genot van een goed glas wijn. Er is dus een kleine kans dat deze bespreking ietwat bevooroordeeld is, al heb ik natuurlijk gepoogd om zo eerlijk mogelijk mijn mening te geven. Wil je een eigen oordeel vellen, dan kun je het beste het boek bij de bieb lenen, of wellicht vind je online nog een exemplaar (bij de uitgever is het uitverkocht). Veel eet- en leesplezier.

#DeZinVanHetBoek

Uit elk boek dat ik lees, kies ik een zin die mij erg raakt, of die de bedoeling van het boek goed verwoordt. Het kan ook zijn dat die zin juist aansluit bij actuele gebeurtenissen of discussies in de samenleving. Uit dit boek koos ik deze zin:
‘Wonderlijk ook dat er nog zo veel mensen vast lijken te zitten in die wereld zonder een idee dat je eruit kunt of waarom je dat zou moeten willen.’
Zie ook Op zoek naar de zin van het boek.