Je hebt er ongetwijfeld al eens eentje gespot onderweg, of er zelfs al een boek ingelegd of uitgehaald: de minibieb. Gewoon leuk, toch? Beetje oude boeken recyclen, je laten verrassen, en weer door. Maar in het boekje Free Books: On the Infrastructural Promise of Street Libraries betogen Apsara Flury en Livio Liechti dat er meer achter de minibieb zit dan je op het eerste oog zou denken.
Van de achterflap
Op steeds meer pleinen, straathoeken en langs gevels in Nederland en de rest van Europa duiken straatbibliotheken op. De meeste mensen zien deze minibiebs vooral als laagdrempelig buurtinitiatief waar men oude boeken kan dumpen. Maar een andere blik op de architectonische en infrastructurele kenmerken van minibiebs onthult een potentieel radicaal alternatieve vorm van informatievoorziening.
In Free Books: On the Infrastructural Promise of Street Libraries verkennen grafisch ontwerper Apsara Flury en onderzoeker Livio Liechti het hedendaagse minibieblandschap, evenals de historische en culturele betekenis ervan.
Het boek bevat meer dan 200 architectonische illustraties, scans van afbeeldingen van boeken uit minibiebjes en natuurlijk ook foto’s van minibiebjes, gecategoriseerd naar soort. Aan de hand van deze beelden en essays onderzoeken de makers alternatieven voor onze steeds disfunctioneler wordende digitale platforms en nodigen ze lezers uit om de stad op een nieuwe manier te ervaren tijdens hun wandelingen. (Eigen vertaling)
Bastionnetjes van klein verzet tegen Big Tech
Grafisch ontwerper Apsara Flury en onderzoeker Livio Liechti werken samen in het project Paper Trail. Daarin verkennen zij de wisselwerking tussen het alledaagse en grotere infrastructuren in publieke ruimtes, met een specifieke belangstelling voor papier en drukwerk als dragers van informatie. Dan kon een studie naar het fenomeen straatbibliotheek, in de volksmond minibieb genoemd, natuurlijk niet uitblijven.
Na een korte geschiedenis van publiek gedeelde informatiebronnen verdiepen de auteurs zich in veranderingen in onze informatie-architectuur en het effect daarvan op de publieke ruimte. Daarbij gaan ze ook echt diep. Flury en Liechti zien in minibiebs meer dan praktische verzamelpunten waar mensen afgedankte boeken delen. Ze zien deze huizen van drukwerk ook als tegendruk tegen de greep die Big Tech op ons dagelijks leven heeft. In hun eigen woorden zijn straatbibliotheken ‘a break from hegemonic digital information systems that perpetuate control, extractivism, and dehumanisation.’
Daarna volgt een visuele verzameling van zo’n 200 minibiebjes in Nederland, Duitsland en Zwitserland. Die verzameling hebben de makers gecategoriseerd naar type kast, waaronder de telefooncel, de omgebouwde kast, en het ‘huisje’ (dit model wordt geproduceerd door sociale werkplaats Visie-R en kan worden besteld via de website minibieb.nl).
De selectie van Flury en Liechti brengt vooral de verscheidenheid van minibiebjes in beeld. Deze 200 exemplaren zijn nog maar het topje van de ijsberg van het totale minibiebaanbod. In 2024 telde liefhebber Jacques Zuiderwijk alleen al in Nederland meer dan 10.000 door burgers beheerde vestigingen. Het mag duidelijk zijn dat het minibiebje in Nederland een vast onderdeel is geworden van de publieke ruimte.
Boekverbinders
Zelf ben ik groot fan van minibiebs in het algemeen en bovendien trots minibibliothecaris van een vestigingetje in Haarlem, samen met mijn lief. Voor ons is extra leuk aan Free Books dat onze Parkbieb ook in het boek is opgenomen.
Ik heb een sterke afkeer van de impact van Big Tech en voel me zeer maatschappelijk betrokken. Dus op zich spreekt het idee mij aan dat we met een minibieb bijdragen aan een ander soort toekomst – ‘one that is rooted in mutual care rather than collective exploitation, in repair and restoration instead of artificial generation, in situated responsiveness to local needs rather than an all-encompassing colonial logic, and one that facilitates new discoveries through serendipitous browsing instead of cognitive outsourcing’.
Voor mij en mijn lief gaat het plaatsen en beheren van een minibieb zeker verder dan alleen maar afgedankte boeken recyclen. Via de boeken in de Parkbieb verbinden we buurtgenoten. Zelfs zonder dat ze van elkaar weten wie nog meer dezelfde boeken leest, delen ze iets met elkaar. Dat vind ik machtig mooi. Nog mooier: vaak genoeg leiden momenten waarop buurtgenoten een boek komen brengen of halen tot gesprekjes, buurtcontact. Zo fungeert onze bieb als sociale lijm.
Daarnaast: het is ook gewoon superleuk om door het raam naar buiten te kijken net als die ene vader met zijn twee kinderen door het park loopt. De kleinste nog in de kinderwagen, de oudste met helm op zijn loopfietsje. Steevast stevent het ventje op het biebje af en wacht hij ongeduldig tot papa er voor hem een nieuw avontuur uitvist.
Dat doet mijn vrijwillig leesbevorderaarshart harder kloppen. Want ik promoot graag het lezen van boeken. Niet alleen via de Parkbieb, maar ook via mijn boekbesprekingen en recensies – bewust bespreek ik alleen de boeken die ik aanbeveel.
Wanneer ik een boek vind tegenvallen, voeg ik het knarsetandend toe aan de minibiebcollectie: als ik het niet goed vond, waarom zou ik het dan aan een ander doorgeven? Maar wat voor de een een teleurstelling is, kan voor een ander waarachtig mooi zijn. Dus hup, delen maar.
Wat je in een minibieb kunt lezen
Terug naar Free Books. Het is een origineel en interessant boek dat aan het denken zet omdat het nieuwe verbindingen legt. Maar ik heb ook enkele kritische noten. Ten eerste leggen de auteurs de lat wel erg hoog voor zowel lezers als minibiebbeheerders. Hoezeer mijn lief en ik ook kritisch zijn over de invasieve rol die Big Tech opeist in het dagelijks leven, we waren ons er niet van bewust dat we als minibibliothecaris een alternatief bieden voor ‘hegemonic digital information systems that perpetuate control, extractivism, and dehumanisation.’ Eerlijk gezegd vermoed ik dat dit voor de meeste van onze ‘collega-beheerders’ geldt. En daar blijf ik na lezing van dit boek wel benieuwd naar – hoe zouden zij dit betoog lezen?
Waar ik me wel bewust van ben en wat ik een van de mooie aspecten vind van het minibiebbeheerder zijn, is het gevoel bij een groep mensen te horen die de samenleving een klein beetje mooier maakt. Hoewel we elkaar niet kennen en we er niet gezamenlijk afspraken of richtlijnen over hebben bepaald, hebben we eenzelfde herkenbare uitingsvorm gevonden, die ook door de rest van de samenleving lijkt te worden begrepen en omarmd (op een enkele negatieve uitspatting na, meer daarover in een ander, nog te verschijnen, blog).
Er zijn diverse websites die een overzicht bieden van de minibiebs in Nederland en België. Daar zijn minibiebkasten, stickers en posters te bestellen, of kun je bouwtekeningen voor een vestigingetje downloaden. Maar dat zijn vooral particuliere initiatieven, er zit verder geen landelijke vereniging of iets dergelijks achter. Alleen achter kinderzwerfboek.nl zit een (kleine) organisatie die ook leesbevorderingsactiviteiten coördineert. Alle minibiebs bij elkaar kun je dus eigenlijk zien als een ultieme vorm van een ongeorganiseerde – maar niet-chaotische – grassroots beweging. Helaas is dit dan weer iets wat Flury en Liechti niet noemen, terwijl dit hun betoog wel zou kunnen versterken.
Daarnaast gaan de makers eigenlijk nauwelijks in op de inhoud van de minibiebjes, de boeken, hoewel de titel anders doet vermoeden. In de fotocollage aan het begin van het boek zijn wel wat boeken en tekstfragmenten uit minibiebvondsten in beeld gebracht, maar een analyse van het type lectuur dat via deze bastionnetjes van verzet wordt verspreid ontbreekt.
Nu is dat niet de insteek van de makers geweest: het werk is niet bedoeld als uitgebreid onderzoek, maar een – deels grafische – verkenning. Toch is het een gemis, want juist als het gaat om een tegenwicht tegen de digitale informatie-architectuur zou interessant zijn om in te zoomen op de boeken die via minibiebjes circuleren, en niet slechts op het omhulsel. Zo vind ik zelf ook altijd jammer als mensen op social media alleen een foto delen van de buitenkant van een biebje. Het gaat ook – juist – om de inhoud, zelfs al is die veranderlijk.
Een derde kanttekening gaat over het taalgebruik. Flury en Liechti delen superinteressante inzichten en kiezen hun woorden zeer zorgvuldig. Maar hun enthousiasme over de maatschappelijke functie van de minibieb is verpakt in zwaar academisch en filosofisch jargon, waarmee ze de drempel voor de lezer erg hoog leggen. Nog een voorbeeld: ‘the book offers an epistemological alternative to the increasingly dominant ways of seeing and knowing propagated by Big Tech’s relentless drive to capture any form of personal and more-than-human data.’
Dat contrasteert nogal met de toegankelijkheid en laagdrempeligheid waar minibiebjes naar mijn idee ook voor staan – onder andere te herkennen aan de lectuur die de collecties doorgaans overheerst: Ruth Rendell, Dan Brown, Stieg Larsson, Jill Mansell, kinderboeken, kookboeken etc.
Eerbetoon
Al met al vraag ik me af of de makers er niet te veel in zien, en minibiebs groter maken dan ze feitelijk zijn: kastjes met boeken die buurtgenoten verbinden. Voor sommige mensen leuk, voor anderen iets om straal te negeren.
Terwijl ik dat schrijf moet ik wel denken aan een van mijn favoriete zinnen uit mijn #DeZinVanHetBoek-verzameling. Dat is deze van Italo Calvino, uit De onzichtbare steden: ‘Het verhaal wordt niet geregeerd door de stem: door het oor.’ Iedere lezer haalt iets anders uit een boek, iedereen leest er iets anders in. We brengen onszelf mee tijdens het lezen, we lezen onszelf het verhaal in. Het is dus niet slechts de schrijver die bepaalt wat de boodschap van een verhaal is, de lezer doet dat net zozeer.
Dat gebeurt bij #DeZinVanHetBoek natuurlijk ook – die selectie zegt misschien meer over mij dan over de boeken zelf. Net zo lezen Flury en Liechti iets in minibiebjes wat niet iedereen er in zal herkennen. Vanuit hun technokritische perspectief dichten zij deze kleine infrastructurele accenten een grote maatschappelijke waarde toe.
Maar ondanks mijn kritiekpunten ben ik blij met het boek, omdat ze mij – en hopelijk ook anderen – een nieuw perspectief aanreiken. En natuurlijk omdat ze indirect de loftrompet afsteken over minibiebbeheerders: zij doen veel meer dan afgedankte boeken voor de afvalstort behoeden. Ze dragen bij aan sociale cohesie, verlagen de drempel tot kennis en cultuur, maken mogelijk dat buurtbewoners – via het boekenaanbod de wereld kunnen bereizen. Draaf ik nu door? Dan ben ik aangestoken door het enthousiasme van de auteurs.
Free Books is een eerbetoon aan iets waar veel mensen mogelijk achteloos aan voorbijgaan. Wat mij betreft is deze eye opener een moet-hebben (en moet-lezen) voor elke minibibliothecaris. Voor alle andere lezers: als je weer naar buiten gaat, vergeet dan niet een boek uit je kast mee te nemen voor een minibiebje onderweg. Of je dat nou doet omdat je wilt bijdragen aan een radicale transformatie van ons informatieconsumptiepatroon, omdat je iemand anders een mooi verhaal gunt, of om in je kast ruimte te maken voor een nieuw boek (misschien wel voor een exemplaar uit zo’n biebje; laat je verrassen), het staat je allemaal vrij.
#DeZinVanHetBoek
Uit elk boek dat ik lees, kies ik een zin die mij erg raakt, of die de bedoeling van het boek goed verwoordt. Het kan ook zijn dat die zin juist aansluit bij actuele gebeurtenissen of discussies in de samenleving. Uit dit boek koos ik deze zin: ‘Are they simply a trivial DIY pastime, an easy way for families and communities to dump old irrelevant books, or is there more to it?’
Zie ook Op zoek naar de zin van het boek.
Bronnen
Papertrail.world, website van de makers, waar je een exemplaar van Free Books kunt bestellen.
LittleFreeLibrary.org, landelijke organisatie in de Verenigde Staten, geïnitieerd door Todd H. Bol