
Het stoort me, dat ik-gerichte denken van tegenwoordig. Al die mensen die volledige vrijheid voor zichzelf opeisen, maar anderen niets gunnen. Afgezien van het feit dat dat simpelweg asociaal is, is het ook niet eens mogelijk.
Maar in plaats van me boos te gaan zitten maken over dat doorgeschoten egoïsme (wat onvermijdelijk een averechts effect heeft) zoek ik liever naar voorbeelden van hoe we het ikke-eerst tijdperk kunnen overleven. Een van die voorbeelden is het idee en de praktijk van de commons. David Bollier schreef daar in 2014 een interessante introductie over: Think Like a Commoner. Daarvan verscheen dit jaar een geheel herziene editie.
Van de achterflap
Een nieuwe wereld gebaseerd op eerlijkheid, participatie en verantwoording is binnen handbereik, wanneer mensen gaan denken als gewone burgers. Met sierlijk proza en vele indrukwekkende voorbeelden beschrijft hij een stille revolutie van zelfbestuur en productie die burgers zelf controleren. Think Like a Commoner laat zien hoe we onze samenleving kunnen herbouwen en onze gedeelde erfenis kunnen terugvorderen. Deze toegankelijke inleiding tot de commons zal je verrassen en verlichten, en je aanzetten tot actie.
(Eigen vertaling en samenvatting)
Medemensen is een werkwoord
Als je grote groepen mensen wilt meekrijgen in een andere manier van leven, dan helpt het als bij zo’n werkwijze termen gebruikt worden die iedereen meteen begrijpt en gemakkelijk gebruikt. Daarnaast is handig als die nieuwe manier van leven vooral weinig moeite kost en snel iets oplevert. En het is fijn als er mooie en succesvolle voorbeelden zijn.
Commons en commoning scoren op beide eerste punten behoorlijk laag. Sowieso is de terminologie lastig, zeker in het Nederlands. Voor de term ‘commons’ kennen wij vooral de oubollige term de meent. Modernere alternatieven zijn gemeenschapseconomie, burgercollectieven of coöperaties.
In de kern is een common iets wat een groep mensen gezamenlijk deelt of waar ze belang bij hebben. Een (natuurlijke) hulpbron, zoals landgoed of energie, of buurt in de zorg. Commoning betekent dan dat die groep mensen daar gezamenlijk verantwoordelijkheid voor neemt en daar aan bijdraagt – hetzij door het land mede te bewerken en beheren, hetzij door financiële bijdragen, of anderszins.
Mij lijkt hier de term ‘medemensen’ aan de orde, maar dan als werkwoord. Ik borduur hiermee voort op Jan Bransen die in dit blog ‘mensen’ als werkwoord introduceert. Hij heeft het daarin over een filosofische opvatting over wat het betekent om mens te zijn. Bransen stelt terecht dat je niet in je eentje kunt mensen: ‘om te mensen, moet je met meer zijn’. In zijn blog lijkt het vooral te gaan om positie te bepalen ten opzichte van anderen, die ook weer positie aan het bepalen zijn, maar nog niet zozeer over gezamenlijk een samenleving opbouwen.
In het verlengde daarvan, en in de context van commoning, gaat medemensen voor mij een stap verder. Het houdt een bewuste keuze in om actief (en langdurig) medeverantwoordelijkheid te nemen voor je omgeving. Voor wie zich in het onderwijs bezighoudt met burgerschap, zou het werkwoord ‘burgeren’ misschien logischer klinken. Maar dat kan naar mijn idee nog te veel gericht zijn op het eigen belang, terwijl in ‘medemensen’ de sociale component steviger wordt benadrukt. Wie medemenst, zet zich niet alleen in voor eigen gewin, maar voor de gemeenschap én voor de omgeving. Medemensen is niet een doel in zichzelf, maar de wijze waarop wij werken aan balans tussen mensen, dieren en aarde.
Succesvolle voorbeelden
Terug naar Think Like a Commoner. Hoewel Bollier daarin zelf nog wat met de terminologie stoeit, weet hij de lezer wel te boeien met talloze voorbeelden van succesvolle commons. Of dat nu gaat om gemeenschappen die land of natuur beheren, landbouw of veeteelt bedrijven, of zelfs digitale initiatieven, zoals open source technologie.
Hij toont zich daarbij schatplichtig aan het werk van econome Elinor Ostrom, die in 1990 de positieve effecten en factoren van commons had beschreven en daar later de Nobelprijs voor de Economie mee won.
Het interessante aan commons is dat ze vaak kleinschalig en lokaal zijn opgezet, maar nationale en zelfs internationale impact kunnen hebben. Denk aan het beheer van een meer waaruit rivieren ontspringen die door meerdere landen stromen. Bollier laat zien dat gemeenschappen die het algemeen belang en de langere termijn vooropstellen, bewustere en meer verantwoorde keuzes maken dan regeringen of bedrijven.
Blijft over de derde factor. Is commoning makkelijk, levert medemensen je snel iets op? Uit Bolliers voorbeelden, en eerder ook uit Ostroms onderzoek, blijkt dat dat niet per se het geval is. Ook laat hij in het midden hoe gemeenschappen oplossingen zoeken als belangen van verschillende commons met elkaar in strijd zijn.
Medemensen, samenleven met anderen en met andere groepen die soms andere afwegingen maken, kost veel moeite, energie en tijd. Dat werpt drempels op, zeker voor mensen die vooral gemak en snelheid verlangen. Maar, zo laat Bollier overtuigend zien, het is wel zeer belangrijk en uiterst waardevol.
#DeZinVanHetBoek
Uit elk boek dat ik lees, kies ik een zin die mij erg raakt, of die de bedoeling van het boek goed verwoordt. Dat is de zin van dat boek.
Uit dit boek is dat deze zin: ‘Everyone’s freedom cannot be limitless.’
Bronnen
David Bollier (2025) – Think Like a Commoner. A Short Introduction to the Life of the Commons. Gabriola: New Society Publishers
Op deze site vind je informatie over de volledig herziene, tweede editie (ik las een paar jaar geleden de eerste editie uit 2014).
Elinor Ostrom (1990) – Governing the Commons. The Evolution of Institutions for Collective Action. Cambridge: Cambridge University Press.
Hier te downloaden
Commons Network
Website van Nederlandse denktank dat nieuwe collectieven onderzoekt en versterkt.
Een verkorte Engelstalige bespreking van Bolliers boek plaatste ik eerder op Goodreads.
Prachtig gevonden, “medemensen” als werkwoord. Die houden we er wat mij betreft in! En het boek gaat op mijn leeslijst, bedankt voor de tip. Fijne zondag.