Wat een tour de force is dit, zeg. En dat voor een graphic novel waar eigenlijk nauwelijks actie in zit. Een van de meest vooraanstaande graphic novelists van dit moment (op de een of andere manier lijkt de term ‘striptekenaar’ niet echt recht te doen aan het vakmanschap dat vereist is voor dit genre), Chris Ware, laat in dit werk zien hoe sterk hij is in het vertellen van verhalen. Als lezer/kijker kun je haast niet anders dan begeesterd zijn over zijn stijl. Het verhaal zelf is uitermate deprimerend. Of eigenlijk moet ik zeggen ‘verhalen’, in meervoud, omdat het boek gaat over verschillende generaties Corrigans die worstelen met hun moeilijke opvoeding en het leven in het algemeen. De eenzaamheid spat van de pagina’s af. Toch, of misschien juist daardoor, is het een ijzersterk verhaal.
Van de achterflap
Jimmy Corrigan is een eenzame, emotioneel zwakke alleman. Wanneer hij op zijn zesendertigste de kans krijgt voor het eerst sinds zijn kindertijd zijn vader te ontmoeten, dreigt een zorgvuldig bewaakt evenwicht uit balans te raken.
In flashbacks toont Ware de familiegeschiedenis van de Corrigans en geeft hij een beeld van het Chicago aan het einde van de negentiende eeuw en van een klein stadje in Michigan in de jaren tachtig. De talloze illustraties, beeldinstructies, diagrammen, indexen en zoekplaatjes geven een duizelingwekkend beeld van een eenzame man. Een man die zo bang is om niet aardig gevonden te worden, dat het leven aan hem voorbij dreigt te gaan.
Beeld en tekst versterken elkaar
Chris Ware’s tekenstijl lijkt haast onpersoonlijk, zo strak en glad zijn zijn tekeningen. Zijn werk heeft veel weg van de Klare lijn, onder andere bekend van naamgever Joost Swarte – een van Corrigans inspiratiebronnen. De gezichten van Ware’s personages bevatten nauwelijks detail: soms zijn ogen niet meer dan stipjes en is een mond niet meer dan een streepje. En toch weet Ware uitermate goed om emoties te verbeelden. Hij heeft zo’n empathisch oog voor de ongemakken en aarzelingen waar mensen mee worstelen, en voor de moeite die ze hebben om te verwoorden hoe ze zich voelen, om te communiceren. Het is ontroerend hoe hij de onzekerheden van hoofdpersoon Jimmy Corrigan uitbeeldt – die houdt vaak zijn hand voor zijn gezicht, en snuift zijn neus constant. De dialogen zijn uiterst realistisch – de personages uiten vaker niet dan wel wat ze werkelijk denken of voelen.
Des te groter is het contrast met de erudiete woordkeuze van de verteller. Ware mag dan vooral worden geprezen om zijn tekentechnieken en herkenbare stripstijl, maar zijn welsprekendheid is minstens zo indrukwekkend. In het voorwoord van dit boek pleit hij weliswaar voor het vergroten van onze deskundigheid in beeldtaal en geeft hij zelfs enkele instructies om de taal van strips te begrijpen. Maar doorheen het hele boek wordt duidelijk: hoe mooi en krachtig afbeeldingen ook kunnen zijn, we hebben nog steeds taal – gesproken of geschreven – nodig om onze gedachten en emoties over te brengen. Dat geldt zeker ook voor Ware. Zo krachtig als zijn tekeningen zijn, zo rijk is zijn woordgebruik.
Verstillende vertelvorm
Afgelopen jaar had ik het genoegen Ware te ontmoeten tijdens de Haarlemse Stripdagen. De kunstenaar nam bezoekers mee op een speciale rondleiding langs een tentoonstelling van zijn werk en legde uit hoe zijn publicaties tot stand komen: waar zijn ideeën vandaan komen, hoe ze evolueren, wie zijn inspiratiebronnen waren.
Hij vertelde hoe hij zijn strips gebruikt om stil te staan bij het leven. Hij is zich gaan beseffen dat we in het echte leven iemand nooit echt volledig kunnen kennen. Bijna niemand kent iemand anders van geboorte tot dood – de meeste mensen die je kent, ontmoet je als zij (en jijzelf) al een aantal jaar geleefd hebben. Vanaf dat moment maak je nog steeds alleen maar stukjes en beetjes van hun leven mee. Vaak gaan er momenten voorbij en is er geen mogelijkheid om even stil te staan of terug te spoelen om over een situatie na te denken.
In cartoons, strips en vooral graphic novels kan dat echter wel. Ware doet dat dan ook heel bewust en heel vaak. Er zijn veel momenten in zijn verhaal waarin hij een situatie stilzet en meerdere panelen besteedt aan het weergeven van één moment, hetzij vanuit verschillende hoeken, hetzij door in te zoomen op een gezicht, soms door een afbeelding te herhalen en te vergroten om het moment te markeren. Door dit alles in een graphic novel onder te brengen, kan de lezer er even uitstappen en terugbladeren. Ik denk dat Ware ons uitnodigt om vaker stil te staan bij kleine gebeurtenissen, om onszelf toe te staan om onze emoties daadwerkelijk te voelen – niet alleen tijdens het lezen van (zijn) boeken, maar in het leven in het algemeen.
Ware is niet alleen een geweldige tekenaar en schrijver, maar ook een nauwgezet lezer van mensen en menselijk gedrag. Dat typeert wat mij betreft een verteller van echt goede verhalen: die komen van kunstenaars die evenveel aandacht besteden aan het zien en luisteren als aan het vertellen.
Bescheiden verteller, bescheiden boek
Tijdens de tour trof Ware’s bescheiden, bijna nederige voorkomen mij. Op zeker moment verontschuldigde hij zich tegenover de aanwezigen omdat zij zo vroeg op moesten voor de Meet & Greet (het was tien uur op zondagochtend). Toen hij een poster signeerde die best veel witruimte bevatte, noteerde hij zijn naam alsnog ergens in de marge, bijna alsof hij zijn naam of zelfs zichzelf wilde verbergen, de aandacht niet wilde afleiden van het werk.
Ik herkende dit gevoel van nederigheid en bescheidenheid in de personages in dit boek: vaak verdwijnen ze bijna als kleine figuurtjes in grotere panorama’s, of worden ze van achteren of van opzij weergegeven. Het voelt alsof zij liever niet teveel de aandacht op zichzelf willen vestigen, zichzelf het liefst wegcijferen.
Dat idee om niet te veel ruimte te willen innemen, lijkt ook van toepassing te zijn op het boek zelf. Het is weliswaar een tamelijk dikke pil, maar de pagina-afmetingen zijn relatief klein, waardoor veel tekstvelden zo minuscuul waren dat ik geregeld een vergrootglas nodig had om de tekst te kunnen lezen. Het zou geholpen hebben en ook zeker de moeite waard zijn geweest als de auteur en uitgever een groter printformaat hadden gekozen zodat de teksten beter leesbaar zouden zijn. Maar misschien was het wel een bewuste keuze om de lezer te dwingen de tijd te nemen om te absorberen wat er gebeurt – om het leestempo te verlagen en het verhaal in zich op te nemen.
Het zijn heel gewone mensen, de personages in het werk van Chris Ware. Ze voelen zich alleen, maar ze zijn met velen. Kijk goed, lijkt Ware te zeggen, en zie ze. Heel mooi.
#DeZinVanHetBoek
Uit elk boek dat ik lees, kies ik een zin die mij erg raakt, of die de bedoeling van het boek goed verwoordt. Het kan ook zijn dat die zin juist aansluit bij actuele gebeurtenissen of discussies in de samenleving. Uit dit boek koos ik deze zin:
‘Lonely (lōn’lē) adj. Alone, or by oneself. The permanent state of being for all humans, despite any efforts to the contrary. Can be soothed or subdued in a variety of ways, viz. marriage, sexual intercourse, board games, literature, music, poetry, television, party hats, pastries etc. But cannot be solved.’
Zie ook Op zoek naar de zin van het boek.
Bronnen
37PK Haarlem – Thinking Inside The Box – Tentoonstelling Chris Ware
Museo Reino Sofia – Interview with Chris Ware (YouTube)
Chris Ware (2000) – Jimmy Corrigan. The Smartest Kid on Earth. New York: Pantheon Books
Een Engelstalige bewerking van deze boekbespreking staat op Goodreads