
Urgent en prikkelend, dat is wat de jury van de Socratesbeker in 2021 vond van het boek Frictie van de filosofe Miriam Rasch. Urgent en prikkelend is ook Rasch’s nieuwe boek Luisteroefeningen. Over aandacht en ontvankelijkheid. De filosofe zet haar tanden in technologische ontwikkelingen die nu actueel zijn (AI, dataficatie, polarisatie op social media) en allerlei vragen oproepen. Laten dat nou net de vragen zijn die ze stelt. Rasch legt daarvoor haar oor te luisteren bij andere filosofen, maar ook wetenschappers en artiesten (schrijvers, musici, beeldend kunstenaars). Dat levert uiterst interessant leesvoer op. Luisteroefeningen is om meerdere redenen de moeite van het lezen*) waard.
Van de achterflap
Meningen, politieke statements en selfies domineren onze feeds. De druk om mee te doen met deze zelfprofilering kan groot zijn, niet alleen online maar ook thuis en op het werk. Hebben we enkel nog de keuze tussen luidkeels zenden en je terugtrekken in stilte, of bestaat er ook een alternatief? In Luisteroefeningen gaat Miriam Rasch op zoek naar de ethiek van het luisteren. Wat gebeurt er als je je oren opent en begint te luisteren? In de constante stroom van beelden en prikkels legt Rasch de focus steeds terug bij het horen, bij geluid en bij de ontvangende kant. Als we luisteren ontstaat meteen een relatie tot het gehoorde: van aandacht en ontvankelijkheid, van geven en binnenlaten. Oefenend met een ‘open oor’ ontdekt Rasch hoe een luisterende houding tegelijk standvastigheid en openheid met zich meebrengt. Een krachtig instrument in tijden van overprikkeling en polarisatie, dat voor iedereen binnen handbereik ligt.
Luisteren in een getuigenketting
Luisteroefeningen is een dun boek, maar er staat echt heel veel in – en er zit ook heel veel in wat Rasch zegt. De filosofe laat een scala aan bronnen de revue passeren, en daarmee een scala aan begrippen die nadere uitleg vragen – die ze ook geeft. Zoals dat van de getuigenketting. Rasch legt dit uit aan de hand van een gerechtelijk proces, waarin getuigen hun verhaal vertellen. De getuigenis komt als het ware tot stand in het moment dat geluisterd wordt. Dat is natuurlijk niet altijd zo – getuigenverklaringen zullen vaak (meermaals) zijn voorbereid en geoefend. Maar waar het om gaat, is dat het luisteren daarin een wezenlijke functie in heeft. In het moment dat een getuige voelt dat naar haar geluisterd wordt, ontvouwt de getuigenis zich ook voor die getuige: doordat naar haar geluisterd wordt, kan zij woorden geven aan wat haar is overkomen. Wanneer bijvoorbeeld een journalist het proces bijwoont en in een reportage verslag uitbrengt van de getuigenis – en wanneer vervolgens socialmediagebruikers dat bericht weer delen en erop reageren, ontstaat een getuigenketting. Net zo is sprake van een getuigenketting nu ik verslag doe van mijn leeservaring van dit boek: Rasch heeft haar oor te luisteren gelegd bij andere denkers, vervolgens heeft zij hun en haar ideeën samengebracht in dit boek, ik deel daar nu inzichten uit, en als jij dit leest en daarna zelfs deze boekbespreking weer met anderen deelt, zijn dat al drie á vier schakels in de getuigenketting.
Door te luisteren, zend je ook
Bij het doorgeven van andermens ideeën, zeker als dat via meerdere schakels gaat, blijft vaak niet veel van de oorspronkelijke boodschap over. Er vindt selectie plaats (zo deel ik hier niet Rasch’ volledige tekst, maar licht ik bepaalde punten uit), interpretatie, weglating en toevoeging. Daarnaast is mogelijk dat de oorspronkelijke boodschap verkeerd begrepen en dus ook verkeerd doorgegeven wordt. Rasch noemt in dit verband het transmissiemodel van Shannon en Weaver, waarin centraal staat hoe een boodschap van zender naar ontvanger beweegt, een proces waarin onderweg ruis ontstaat. Vanuit de hoek van de culturele studies is dit model aangevuld met de concepten decoding en encoding (het interpreteren of duiden, respectievelijk het zelf invulling cq betekenis geven aan) een boodschap.
Rasch gaat verder in op hoe ontvangers/luisteraars boodschappen decoderen en encoderen – en (vervormd) doorgeven. Dat doet ze onder andere aan de hand van onderzoeken van wetenschappers die het gedrag van socialmediagebruikers bestuderen, zoals Nadia de Vries en Mareike Meis die – elk afzonderlijk van elkaar -inzoomen op de dood en de online deelcultuur. Wanneer socialmediagebruikers bepaalde filmpjes, zoals first person videos (bijvoorbeeld waarin iemand met een smartphone een bombardement filmt en zelf geraakt wordt), delen of wanneer ze daarop reageren, maken ze bepaalde keuzes in wat anderen te zien krijgen. Ze zijn niet slechts ontvanger, maar mede verantwoordelijk voor de inhouden die online rondgaan. Rasch tekent op: ‘Door te kijken, zend je ook.’ En dat geldt dus ook voor luisteren: door te kiezen naar wie je luistert, geef je sommige personen wel een stem en anderen juist niet. Hierbij vraag ik me wel af in hoeverre wij daarin zelf een keuze hebben – onze ‘keuze’ wordt immers aangestuurd door het aanbod, en attenderingen door anderen.
Terugluisteren
Meermaals gaat Rasch in op de vraag wie nu eigenlijk naar wie moet luisteren. In het verhitte publieke debat valt op dat sommige deelnemers aan dat debat vooral heel hard roepen dat er vaker naar hun geluisterd moet worden – terwijl de vraag is of zij zelf ook wel eens terugluisteren. Die term gebruikt Rasch niet zo; ik bedoel er zelf het idee mee dat je niet slechts kunt eisen dat anderen naar jou luisteren, maar dat jij dan ook open moet blijven staan voor wat die anderen jou te melden hebben. Net zoals je kunt terugpraten tegen iemand die iets tegen jou zegt, kun je nadat jij jouw zegje hebt gedaan ook terugluisteren naar hoe een ander daarop reageert (of daar iets aan toevoegt). Dit geldt overigens niet alleen voor verhitte publieke debatten. In een werksituatie hoorde ik een collega laatst verzuchten dat er niet naar haar was geluisterd – ze had tig keer input geleverd voor een plan, maar daar was niets mee gedaan. Nu ik Rasch’ boek heb gelezen vraag ik me af of die collega wel heeft teruggeluisterd: heeft ze wel gehoord dat de input weliswaar in dank is ontvangen, maar dat – na afweging van alle input – andere keuzes zijn gemaakt? Zoals Rasch stelt: luisteren ≠ instemmen.
Aandachtsoefeningen
Toen ik aan het boek begon, had ik verwacht iets meer te lezen over de fysieke vaardigheid van het luisteren zelf, en de mogelijkheid om die vaardigheid te vergroten. Dat klinkt misschien als een iets te concrete verwachting voor een filosofisch werk. Maar neem me dat met een titel als Luisteroefeningen maar eens kwalijk. Bovendien bevatte het vorige boek van Rasch dat ik las, Autonomie – Een zelfhulpgids juist wel concrete (denk)opdrachten.

Daarnaast was interessant geweest te weten hoe Rasch een situatie als deze vanuit filosofisch perspectief zou belichten: in een groep spreken meerdere mensen door elkaar, en een iemand gaat uiteindelijk de boventoon voeren – is dat dan omdat die persoon nu eenmaal het hardst (en meest aanhoudend) spreekt, of omdat meer hoofden diens kant op draaiden – specifieke hoofden wellicht, van mensen die door de groep als belangrijk worden gezien? Aan de hand van eerder genoemde onderzoeken verkent Rasch wel die collectieve verantwoordelijkheid voor online content, maar het lijkt nog of ze het luisteren zelf als een individuele aangelegenheid ziet. Terwijl de massa, het luisterend publiek, ook invloed heeft op de leden die daar deel van uitmaken. Net zoals we het hebben over de dingen waar anderen het over hebben, luisteren we vaak naar de mensen waar anderen naar luisteren. Met dat luisteren versterken we samen veelal dezelfde stemmen en uitingen, zelfs als we dat eigenlijk niet willen. Bijvoorbeeld wanneer we ons boos maken over een vreselijke uitspraak van een politicus en die met ons netwerk delen omdat we graag willen dat dat netwerk die boosheid (en ons bericht) deelt. Gevolg: de gewraakte boodschap van de politicus wordt versterkt. Alles wat je aandacht geeft, groeit.
In Rasch’ pleidooi lees (of hoor) ik dan ook een bevestiging van mijn oproep om toch vooral te focussen op stemmen die minder vaak klinken maar die wel verdienen gehoord te worden. Maar eigenlijk ga ik met zo’n conclusie meteen de mist in. Want als ik Rasch echt goed al lezend beluisterd heb, dan is het herkennen van zo’n bevestiging nou net niet wat zij beoogt – zij pleit namelijk juist voor onbevangen luisteren. Dat houdt in dat je je eigen opvattingen inslikt en geheel openstaat voor en je inleeft in het verhaal van de ander. Dat je niet alvast tijdens het spreken van de ander nadenkt over hoe je je reactie formuleert (dan ben je eigenlijk maar half aan het luisteren). Niet alvast bevestiging zoekt van een oordeel dat je eerder al had, maar je volledig richt op het perspectief van de ander. Eerst luisteren, dan kan er gesproken worden. Dat is nog best behoorlijk lastig, blijkt. Maar het is wel nodig. Tijd om te beginnen met oefenen.
#DeZinVanHetBoek
Uit elk boek dat ik lees, kies ik een zin die mij erg raakt, of die de bedoeling van het boek goed verwoordt. Het kan ook zijn dat die zin juist aansluit bij actuele gebeurtenissen of discussies in de samenleving. Uit dit boek koos ik deze zin:
‘Luisteren gaat vooraf aan het spreken.’
Zie ook Op zoek naar de zin van het boek.
Bronnen
Miriam Rasch (2024) – Luisteroefeningen. Over aandacht en ontvankelijkheid. Amsterdam: De Bezige Bij
Diverse publicaties die Rasch schreef in de aanloop naar de publicatie van het boek
*) Het had wellicht voor de hand gelegen om deze titel als audioboek te beluisteren. Vooralsnog kon ik het echter niet in die vorm vinden. Wil je Rasch zelf horen praten over dit boek, luister dan het interview met haar in Nooit meer slapen terug.