Boekomslag Joe Sacco - Journalism

Het is een hardnekkige mythe dat journalistiek objectief zou zijn. Misschien zou journalistiek objectief moeten zijn, maar dat is een bijna onmogelijke opgave. Het is hoe dan ook allesbehalve staande praktijk. Nieuwsmedia die overduidelijk vanuit specifieke standpunten berichten over de actualiteit, wringen zich in allerlei bochten om objectiviteit en onafhankelijkheid te claimen. Ze zouden beter transparant kunnen zijn over hun positie. Zoals bijvoorbeeld Joe Sacco dat is.
Joe Sacco is een graphic journalist: hij maakt journalistieke reportages in longform cartoon, ofwel verhalende stripboeken. Sacco is ook een eerlijke journalist: hij claimt niet objectief te zijn, maar komt ervoor uit dat hij positie inneemt, en dat dat onvermijdelijk is.

Journalism

In zijn boek Journalism bundelt Sacco een reeks cartoonreportages die hij op verschillende plekken in de wereld heeft gemaakt en die eerder al waren gepubliceerd in diverse tijdschriften. Het is dus niet zozeer een uiteenzetting van hoe journalisten (moeten) werken, maar een verzameling van werken van een specifieke journalist. Elk hoofdstuk is voorzien van een korte terugblik op (de omstandigheden van) de publicaties.
Het is een indrukwekkende en veelzeggende selectie. Sacco’s reportages gaan over internationale conflicten en de gevolgen daarvan: van de oorlogen in Tsjechië, de Palestijnse gebieden en Irak, tot de benarde situaties van migranten op Malta en de kaste van de onaanraakbaren in India, de Dalits.

Denk je aan stripboeken, dan denk je waarschijnlijk aan humor, actie of fantasie. Het lijkt dan ook een merkwaardige vorm om te gebruiken voor serieuze berichtgeving over werkelijke maatschappelijke conflicten. Toch lukt het Sacco om de stripvorm te gebruiken om ‘het nieuws’ tastbaar te maken: door in beeld te brengen hoe burgers en soldaten zelf een oorlogssituatie ondergaan, en hoe de migranten op Malta en de Dalits in India worden behandeld.
Soms beginnen en eindigen die verhalen nogal abrupt. Het zijn dan ook geen uiteenzettingen die de hele loop van een conflict uitpluizen, maar beschrijvingen van situaties zoals Sacco die aantrof, op het moment dat hij daar was.

Bewuste framing

Een grote verdienste van Sacco is dat hij zijn positie als witte welvarende man gebruikt om een stem te geven aan de gemarginaliseerden in de samenleving.In het voorwoord van Journalism zegt hij: ‘I chiefly concern myself with those who seldom get a hearing, and I don’t feel it is incumbent on me to balance their voices with the well-crafted apologies of the powerful. The powerful are generally excellently served by the mainstream media or propaganda organs. The powerful should be quoted, yes, but to measure their pronouncements against the truth, not to obscure it. […] For good or ill, the comics medium is adamant, and it had forced me to make choices. In my view, that is part of its message.’

Anders gezegd: in Sacco’s optiek krijgen de machthebbers via de reguliere mediakanalen al volop ruimte om hun opvattingen en perspectieven te delen. Als die reguliere mediakanalen die ruimte al zouden bieden, zou dat hoogstens moeten om de machthebbers kritisch te bevragen en niet om ze te helpen de waarheid te verhullen. Sacco ziet het als zijn verantwoordelijkheid als journalist om aandacht te schenken juist aan de mensen wier stemmen zelden worden gehoord. Het stripmedium dwingt hem om keuzes te maken. Dat is precies waar het volgens hem (bij journalistiek) om draait.

De keuzes waar hij op doelt, hebben alles te maken met de kaders waarbinnen een cartoonist letterlijk moet werken. Aan de ene kant zijn die kaders beperkend: om leesbaar te blijven, bijvoorbeeld, past maar een beperkt aantal panelen op een pagina, en is beperkt ruimte voor tekst. Maar aan de andere kant bieden die kaders ook artistieke ruimte. Zo kiest de tekenaar invalshoeken, geeft die op gezichten en lichaamshoudingen bepaalde emoties mee, bepaalt die de sfeer met kleurgebruik.
Zo bezien is Journalism ook een prachtig artistiek voorbeeld van hoe framing in de journalistiek werkt. En hoewel Sacco dit heel concreet laat zien aan de hand van graphic journalism, kunnen we uit dit boek ook afleiden dat elke journalist soortgelijke afwegingen maakt.

Transparante journalistiek

Sacco wil de lezer ervan bewust maken dat de aanwezigheid van een journalist altijd iets doet met de situatie waarover hij verslag uitbrengt, en dat die aanwezigheid mogelijk impact heeft op welke informatie de journalist hoe krijgt. In de meeste reportages is dat niet altijd helder: we lezen mee met de schrijver die focust op de gebeurtenissen zelf, of zien wat de camera vastlegt (althans, wat daarvan in de montage overblijft) – maar we krijgen niet mee in hoeverre de journalist of cameraploeg zelf de situatie al heeft beïnvloed, of welke keuzes ze hebben gemaakt.
Sacco poetst zijn aanwezigheid niet weg, maar erkent en belicht die door zichzelf in de reportages in te tekenen. Hij laat zien: dit verhaal dat je nu leest, is het verhaal zoals ik dat heb opgetekend op basis van de vragen die ik stelde aan de mensen die ik heb gesproken, en je ziet mijn interpretaties van de antwoorden en mijn lezing van de situatie.

In dat opzicht laat Sacco met Journalism nog iets anders zien, wat waarschijnlijk niet eens zijn intentie was. Namelijk dat journalisten nooit het hele verhaal kennen, laat staan kunnen vertellen. Er is nu oorlog, dus er moet nu een verhaal komen, en dat terwijl er aan de lopende band nieuwe ontwikkelingen zijn. Voor de reportages in deze bundel reisde Sacco tussen 2002 en 2010 naar India, Irak, Malta, Nederland,  Palestina en Tsjechië. Zijn verblijven waren vaak kort, dus veel gelegenheid om zich te verdiepen in de achtergronden van de gebeurtenissen had hij niet. Reporters zijn weliswaar geoefend in het opsporen van relevante bronnen en daaruit kernachtig de belangrijkste informatie te filteren, maar veel meer dan – ingekaderde – momentopnames kunnen ze vaak niet bieden. 

Impliciet is de boodschap: reportages, hoe integer en oprecht ook, zijn altijd beperkt. Een journalist spreekt talloze mensen niet, stelt talloze vragen niet. Het is onmogelijk om in korte tijd de historische context en bredere verbanden volledig te kunnen doorgronden, laat staan om die tot zijn recht te laten komen in een reportage die moet passen in een vaststaand format. Journalisten werken weliswaar volgens professionele standaarden, maar zijn geen allesweters – ze zijn mensen die keuzes maken.
Sacco maakt de lezer deelgenoot van ontwikkelingen in de wereld die vaak aan onze aandacht ontsnappen, maar die belangrijk zijn om te weten. En hij is open over hoe hij zich daarin als journalist beweegt. Dat maakt Journalism een uitstekend voorbeeld van wat ik nieuwswijze journalistiek noem: grondig, zelfkritisch, sociaal en transparant. Must read.

De zin van het boek

Uit elk boek dat ik lees, kies ik de zin die mij het meest treft en de zin van dat boek uitdrukt. Uit dit boek is dat deze:
‘I chiefly concern myself with those who seldom get a hearing, and I don’t feel it is incumbent on me to balance their voices with the well-crafted apologies of the powerful.’

Verder lezen

Joe Sacco (2018) – Journalism. London: Jonathan Cape Publishers

Eerlijk over subjectiviteit in de journalistiek – Boekbespreking

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *