Boekomslag Ray Bradbury - Fahrenheit 451

Het is op de valreep van het 75-jarig bestaan van het boek Fahrenheit 451 dat ik dit voor de tweede keer lees. Heel lang heb ik het zonde van de tijd gevonden om boeken te herlezen. Er is nog zoveel te ontdekken, zonde om dan verhalen te lezen die je al kent, toch? Maar dit verhaal is om meerdere redenen het (her)lezen meer dan waard.

Van de achterflap

Van de Nederlandse vertaling:
‘De nabije toekomst. Televisie heeft het boek verdrongen en zelf nadenken is uit den boze. Guy Montag is brandweerman; maar in plaats dat hij branden blust, moet hij ze aansteken. Zo vernietigt hij het meest illegale bezit dat je kunt hebben: boeken. De gewetensvraag van een tienermeisje en de zelfmoordpoging van zijn vrouw brengen Montags overtuiging aan het wankelen: hij begint boeken te verstoppen. Wanneer hij ontmaskerd wordt, moet hij vluchten voor zijn leven.’
Merk op dat Montags beroep in deze vertaling ‘brandweerman’ is. Dat is een wonderlijke keuze als je beseft dat Montags werk niet is om branden te weren, maar te stichten. In de originele Engelse tekst – die ik las – koos Bradbury het veel passender ‘fireman’. Logischer is dus om Montag in het Nederlands een brandman te noemen.

Lezen is kritisch denken

Een eerste aanleiding om dit boek voor een tweede maal te lezen was vanwege het wederom actuele thema van boekverbanningen in de VS (en op sommige plaatsen daar zelfs boekverbrandingen). De tweede aanleiding was een blog van de Amerikaanse mediawetenschapper danah boyd, die het boek dit jaar ook voor de herlas. Bij de hernieuwde kennismaking – ze las het samen met haar zoon en dus deels ook via zijn ogen – viel haar vooral de alomtegenwoordigheid van schermen op, en hun functie om mensen constant in een staat van onwetendheid te houden. In Fahrenheit 451 brengt Guy’s vrouw Mildred nagenoeg elke dag de hele dag door in een immersieve ruimte. Daar staat ze voortdurend in verbinding met een virtuele familie met wie ze vooral betekenisloze ditjes en datjes uitwisselt.

Herlezen van Fahrenheit 451 deed boyd beseffen dat Bradbury al zeer scherp voor ogen had welke rol technologie zou gaan krijgen in de toekomst. Dat geldt met name voor informatietechnologie. Zo speelt desinformatie een grote rol, al wordt de term niet genoemd. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de wijze waarop het – door de autoriteiten gereguleerde – nieuwsprogramma de live uitzending over Montags (geënsceneerde) aanhouding fabriceert. Met de combinatie van het vernietigen van kennis met schermen die ons er de hele dag van weerhouden om zelf na te denken en echt betrokken te zijn bij maatschappelijke ontwikkelingen, slaat Bradbury de spijker op de kop. Je zou bijna denken dat de Elon Musks van de wereld en de bookban- beweging zijn verhaal hebben aangezien voor draaiboek in plaats van waarschuwing.

Met boyds nieuwe inzichten in gedachten ging ik Fahrenheit 451 opnieuw lezen. In eerste instantie was ik eigenlijk alsnog wat teleurgesteld in Bradbury’s beschrijving van hoe het kwam dat de hele maatschappij zich had overgegeven aan een Big Brother-achtige overheid die bepaalde wie welke informatie wanneer tot zich neemt. Hij werkt dat namelijk niet uit, het is gewoon een gegeven. Maar toen ik het boek dichtsloeg werd me duidelijk: dat is het hele idee. Er is niet zo heel veel voor nodig om een democratische samenleving te transformeren in een fascistische dictatuur, lijkt Bradbury te zeggen. Alleen maar genoeg mensen die te druk zijn met afgeleid worden en niet nadenken.
Niet voor niets gaan nu, als gevolg van de huidige boekverbanningen in de VS, memes rond met citaten als ‘If you’re afraid that reading a book might change someone’s thinking, they’re not afraid of books, they’re afraid of thinking.’
Fahrenheit 451 is niet voor niets een klassieker, en het is niet voor niets een goed idee om klassiekers ter herlezen.

Feest der herkenning

Herlezen vanuit een nieuw perspectief, of met meer levenservaring, biedt nieuwe inzichten zoal hierboven, maar is vaak ook een feest van herkenning. In dit geval was extra leuk dat ik ideeën herkende uit andere verhalen die Bradbury had geschreven.
Nadat ik Fahrenheit 451 voor de eerste keer las, las ik zijn verhalenbundel The Illustrated Man. Daarin herkende ik enkele thema’s die Bradbury later in Fahrenheit 451 had uitgewerkt. Zo vormde immersieve technologie al een grote rol in het verhaal The Veldt, die blijkbaar model had gestaan voor Mildreds familiekamer. In The Veldt was de kinderkamer een virtuele ruimte die de kinderen konden omtoveren in een omgeving naar keuze – van een speeltuin tot een heuse Afrikaanse jungle – dit laatste tot groot ongenoegen van hun ouders.

Ook met mijn favoriete verhaalelement uit Fahrenheit 451 had Bradbury in deze bundel al eerder geoefend. In het korte verhaal The Exiles fungeert de planeet Mars als een hiernamaals voor diverse overleden auteurs, waaronder Edgar Allen Poe, William Shakespeare en Charles Dickens. Op aarde zijn bijna al hun boeken verbrand, op enkele exemplaren na. De auteurs vormen een bedreiging voor ieder ruimteschip dat vanaf Aarde naar Mars komt. Een nieuwe bemanning die naar Mars is gestuurd, heeft voor de zekerheid de laatste boeken van deze auteurs – die voor historische doeleinden in een museumarchief waren bewaard – aan boord meegenomen. Wanneer het op een confrontatie aankomt tussen de crew van het ruimteschip en de verbannen auteurs, verbranden de bemanningsleden die meegenomen boeken. Met elk laatst overgebleven exemplaar dat in vlammen opgaat, gaat ook de auteur ervan voorgoed in rook op.

In de roman Fahrenheit 451 speelt Bradbury met dit gegeven, al is hier sprake van een omdraaiing. Montag, vanwege zijn belangstelling voor boeken op de vlucht voor de politie en het leger, sluit zich aan het eind van het verhaal aan bij een verzetsgroep die zich ver buiten de stad ophoudt. De rebellen hebben boeken volledig uit het hoofd geleerd, zodat hen die niet meer ontnomen kunnen worden. In plaats van met boekverbrandingen schrijvers naar de vergetelheid te sturen, kiest Bradbury er in Fahrenheit 451 juist voor om zowel de boeken en daarmee ook de auteurs in leven te houden – met dank aan hun lezers, die in dit boek in feite de ware helden zijn. Ondanks de tamelijk accurate voorspellingen van bedroevende ontwikkelingen is Fahrenheit 451 dus een hoopvol verhaal. Laten we vooral veel blijven lezen en nadenken.

#DeZinVanHetBoek

Uit elk boek dat ik lees, kies ik de zin die mij het meest treft en die voor mij de zin van dat boek uitdrukt. Uit dit boek is dat deze:
‘And when finally they set the structure to burn the books, using the firemen, I grunted a few times and subsided, for there were no others grunting or yelling with me, by then. Now, it’s too late.’

Verder lezen

Ray Bradbury (1953, 2013) – Fahrenheit 451. New York: Simon & Schuster

Ray Bradbury (1951) – The Illustrated Man. New York: Bantam Books

In de ban van boeken in de ban – Boekbespreking

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *