
Soms vraag ik me af wanneer op redacties trots gejuicht wordt, wanneer een hoofdredacteur een journalist een compliment geeft voor ‘een ‘goed werk.’ Geven journalisten elkaar schouderklopjes als reportages viraal gaan of veelvuldig worden aangehaald door collega’s? Of vooral als zij een misstand aan de kaak hebben gesteld met als gevolg dat gedupeerden alsnog gecompenseerd worden of beleid wordt teruggedraaid? Bij het eerste voorbeeld gaat het om een effect van journalistiek werk. Het tweede voorbeeld zie ik meer als de maatschappelijke opgave voor journalisten: iets in de samenleving helpen verbeteren door berichtgeving. Het is een voorbeeld van constructieve journalistiek, journalistiek zoals ik die graag meer zou zien. Een bespreking van een publicatie van Cathrine Gyldensted.
Van de achterflap
Vrij vertaald en samengevat:
Journalisten geloven dat ze de wereld weerspiegelen. Dit boek beweert echter dat journalistiek de wereld in beweging brengt. Maar in welke richting? Cathrine Gyldensted ziet mogelijkheden in journalistieke innovatie met behulp van gedragswetenschappen zoals positieve psychologie, morele psychologie en prospectieve psychologie. Ze houdt een pleidooi voor constructieve journalistiek, die kijkt voorbij (oorzaken van) problemen en focust op oplossingen. Hierbij haalt ze diverse internationale voorbeelden aan: het Nederlandse journalistieke platform De Correspondent, de Zuid-Afrikaanse Times Media Group, Huffington Post, The Guardian, Upworthy, New York Times-medewerkers, een World Press Photo-winnaar en Scandinavische omroepen.
Dit boek is geschreven voor mediaprofessionals, maar ook interessant voor iedereen die geïnteresseerd is in positieve psychologie en in maatschappelijke verbetering door media-aandacht.
Goede journalistiek
Cathrine Gyldensted is een Deense journaliste en onderzoeker, die enkele jaren geleden ook was verbonden aan de journalistiekopleiding van Hogeschool Windesheim. Gyldensted heeft een positieve boodschap voor journalisten: ze moeten het beter doen, en ze kunnen het beter doen. Goede journalistieke verhalen zijn in haar ogen niet alleen goed omdat ze voldoen aan bepaalde kwalitatieve professionele normen, maar omdat ze rechtvaardigheid nastreven. Ze gebruikt hiervoor de term constructieve journalistiek. Verwar dit vooral niet met ‘positief’ nieuws. Bij positief nieuws draait het veelal om fijne en vooral luchtige berichten: een kat die een tijd in het nauw heeft gezeten en door een oudere meneer is gered, een groepje kinderen dat een groot bedrag voor een goed doel ophaalt, enzovoort. Positief nieuws dient als tegenwicht tegen alle ellende in de wereld, juist doordat het die ellende volledig negeert.
Constructieve journalistiek negeert de slechte dingen die gebeuren niet, maar neemt die juist als vertrekpunt vanwaaruit de journalist vervolgens op zoek gaat naar oplossingen en verbeteringen. Constructieve journalisten wenden zich niet af van de macht, maar blijven machthebbers (en populisten die daarnaar streven) verantwoordelijk houden en kritisch bevragen. Maar zij beperken zich niet tot het beschuldigen van kwaaddoeners of het beschrijven van conflicten. Zij kijken juist verder, gericht op het vinden van oplossingen voor de problemen en op maatschappelijke verbeteringen. En waar sommigen – politici, veelal – nog wel eens zeggen dat ze niet geïnteresseerd zijn in analyses maar vooral oplossingen willen, begrijpen constructieve journalisten: om te kunnen bouwen, moet je wel een goed fundament hebben. Ze kijken terug én vooruit.
De vijf elementen die constructieve journalistiek kenmerken, zijn:
1. Expand the mind: een goed startpunt voor constructieve journalistiek is wanneer journalisten niet alleen (snel en kort) terugblikken op gebeurtenissen, maar vooruitkijken. Niet slechts schuldigen aanwijzen, maar scenario’s voor de toekomst schetsen.
2. Storm the brain: journalisten zitten zelf vast in patronen, mede gedicteerd door de druk om te publiceren en een groot publiek te bereiken. Mede daardoor benaderen ze gebeurtenissen vanuit het gedachteschema dat de wereld verziekt is en de diagnose hun werk is. In plaats daarvan zouden ze zich moeten richten op herstel en mogelijke behandelingen.
3. Change the question. Dit kunnen journalisten doen door een andere rol aan te nemen. In plaats van een detective op zoek naar bewijslast van misdaden, bijvoorbeeld die van onderzoeker die scenario’s verkent.
4. Tell it right. Vanuit hun professionele opgave om de macht kritisch te bevragen ligt in berichtgeving vaak de nadruk op negatieve kenmerken van politici of gebeurtenissen. Die zouden ze beter kunnen afwisselen met het positieve alternatief: niet alleen aandacht voor kwalijke uitspraken van kwaadaardige politici, maar meer voor politici die een beter alternatief voorstellen.
5. Move the world. Wanneer journalisten politici altijd bevragen op niet nagekomen beloftes of fouten, dan worden politici er goed in dat soort vragen te pareren. Door handelingen en gebeurtenissen anders te belichten – vanuit hoe het anders, beter kan – nemen journalisten verantwoordelijkheid voor het beter beschrijven van en bouwen aan de samenleving.
Kanttekeningen
Gyldensted baseert haar pleidooi uit 2015 op uitgangspunten uit de positieve psychologie. Daar lijkt ze soms wel wat in door te schieten. Zoals bij het advies ‘kill your victims’. Uiteraard bedoelt ze dat niet letterlijk, het gaat erom dat slachtoffers van conflicten of onrecht te vaak worden geportretteerd als uitsluitend kwetsbaar of gekwetst. Zij wil dat journalisten slachtoffers meer positioneren als ‘agents’ – als mensen die wel degelijk de kracht hebben om tegenslagen te overwinnen en tegen onrecht in actie komen. Natuurlijk is belangrijk om mensen tot hun recht te laten komen en hen niet te reduceren tot uitsluitend gedupeerde. Maar beweren dat iedereen ‘agency’ heeft en invloed kan uitoefenen om hun positie te versterken, is een ander uiterste: vaak zijn allerlei systemische factoren in het spel waar een individu maar weinig invloed op heeft.
Ik denk ook dat haar pleidooi sterker was geweest als ze een hoofdstuk had besteed aan de relatie van journalisten met hun publiek. Journalisten Kim van Keken en Dieuwertje Kuipers wezen hun collega’s er in hun boek ‘Journalisten, kies toch niet steeds de kant van de macht’ al op dat die te veel zijn gericht op de machthebbers en op hun collega’s: wanneer zij artikelen schrijven, doen ze dat vooral om bij hun punten te scoren. Wanneer de mensen wier mening zij zelf waardevol achten, zich vooral bezighouden met het politieke en veel minder met daadwerkelijke oplossingsrichtingen, dan verklaart dat waarom zoveel berichtgeving focust op het spel en weinig (en weinig kritisch) op alternatieve bronnen en inhouden. Maar wanneer journalisten bij het samenstellen van hun reportages bewust in eerste instantie de mensen voor ogen houden die geraakt worden door het beleid, dan kan hun berichtgeving er heel anders uit gaan zien: meer gericht op maatschappelijke verbetering, een gezonde goed functionerende democratie, een vitale samenleving waar mensen gezamenlijk aan bouwen. Constructief dus.
Transparantie in plaats van objectiviteit
Om te illustreren hoe constructieve journalistiek er in de praktijk uitziet, beschrijft de auteur portretten van verschillende redacties over de hele wereld. Deze kijkjes in de keuken zijn misschien minder interessant voor wie niet zelf op een redactie werkt. Toch laten deze praktijkvoorbeelden ook de rijkdom van constructieve journalistiek zien: elke redactie geeft er op net andere wijze invulling aan.
Wat ze ook laten zien, en dit is een belangrijk onderdeel van Gyldensteds pleidooi, is dat journalistiek niet objectief kan zijn. Objectiviteit wordt al lang beschouwd als een fundamenteel element van journalistiek. Tegen beter weten in zeggen redacties, zoals de NOS, te streven naar objectiviteit – ook al is erkennen ze dat dat nagenoeg onmogelijk is. Op het moment dat je besluit een bepaald onderwerp wel en een ander niet te behandelen, een invalshoek kiest, inzoomt op bepaalde bronnen en andere weglaat, maak je al persoonlijke afwegingen. Objectiviteit in de journalistiek is een hardnekkige mythe. Ook Gyldensted betoogt dat beter is om eerlijk en verantwoordelijk te zijn dan om het onmogelijke te beweren. Daar ben ik het hartgrondig mee eens – niet voor niets is transparantie een van de vier criteria van nieuwswijze journalistiek.
Gyldensted schreef dit pleidooi toen algoritmen op social media nog niet in zulke sterke mate als nu bepalen waar het nieuws over gaat. Als ik nu dagelijks de berichtgeving via verschillende media volg, kan ik niet anders dan concluderen dat slechts weinig journalisten haar adviezen ter harte hebben genomen. Velen lijken collectief steeds dieper het konijnenhol in te kruipen en vooral in te zoomen op het debat – liefst de meest felle uitspraken uitlichtend en uitvergrotend. In plaats van die kritisch te bevragen, of alternatieven in beeld te brengen, gooien ze met al die aandacht olie op het vuur.
Het is natuurlijk helemaal niet mijn bedoeling om bij een bespreking van een boek dat laat zien hoe journalistiek goed kan doen, in negativiteit te blijven hangen. Ik ben dan ook blij met en dankbaar voor journalisten en journalistieke initiatieven die zich wel heel bewust inspannen voor nieuwsvoorziening en -duiding die goed doet. Zoals OneWorld en MO Magazine, die allebei rechtvaardige journalistiek nastreven en de blik op de hele wereld richten. En indachtig het vierde element – Tell it right – kunnen nieuwsredacties een voorbeeld nemen aan het satirische actualiteitenprogramma Even tot hier. Naast een kritische maar ook humoristische terugblik op de gebeurtenissen van de afgelopen week, weten de makers van dit programma altijd een oplossing aan te dragen voor een probleem dat in de uitzending wordt besproken – daarmee ook nog enkele gasten aan elkaar verbindend.
Het is van harte te hopen dat meer journalisten de raad van Gyldensted ter harte nemen. Zij is zelf intussen weliswaar alweer vertrokken uit Nederland, maar bij Hogeschool Windesheim is nog steeds het lectoraat Waarde(n)volle journalistiek actief. Hopelijk leggen zij daar hun oor goed te luisteren.
#DeZinVanHetBoek
Uit elk boek dat ik lees, kies ik een zin die mij erg raakt, of die de bedoeling van het boek goed verwoordt. Het kan ook zijn dat die zin juist aansluit bij actuele gebeurtenissen of discussies in de samenleving. Uit dit boek koos ik deze zin:
‘How will you go about this [portraying the world accurately] if you only report on the disease model of the world and are not aware or educated about the well-being model of the world?’
Zie ook Op zoek naar de zin van het boek.
Bronnen
- Constructive Institute (Internationaal kenniscentrum voor journalistiek van de toekomst)
- Gyldensted, Cathrine (2015) – From mirrors to movers. Five Elements of Constructive Journalism. GGroup Publishing
- Hermans, Liesbeth (2017) – Een verder reikende verantwoordelijkheid. Lectorale rede. Hogeschool Windesheim
- Lectoraat Waarde(n)volle journalistiek Hogeschool Windesheim
- Nieuwswijsheid.nl (mijn eigen website over de relatie tussen journalistiek en samenleving)
Dit is een bewerking van een Engelstalige boekbespreking die ik oorspronkelijk plaatste op GoodReads.